كدخبر: 48162 | تاریخ مخابره : ۲۸ بهمن ۱۳۹۸ - ۱۷:۵۷ |

 

 

مباني فقهي انتخابات

 

 

 

پرینت خبر
اقلیم قلم – جايگاه انتخابات در آموزه هاي ديني چيست؟ آيا مي توان پيشينه اي براي آن در مفاهيم ديني يافت؟ رابطه انتخابات با مباني فقهي چيست؟


انديشمندان ديني آموزه هاي چندي را مبناي فقهي انتخابات دانسته اند.
۱٫ شورا: ماهيت حكومت اسلامي بر پايه مشاركت مردم و مشورت با آنان است. در آموزه هاي ديني تأكيد فراواني بر مشورت فرمان روايان با مردم و پرهيز از ديكتاتوري و استبداد شده است. قرآن كريم مي فرمايد: «و امرهم شوري بينهم» (شوري: ۳۸)
آيت الله معرفت در تفسير آيه مي نويسد: «مقصود از «امر» شئون سياسي و اداري كشور و امت است؛ زيرا در امور شخصي، مشاورت با عامه مردم مفهومي ندارد و در امر نبوت نيز پيامبر تنها با وحي در ارتباط است و جايي براي مشورت در امور مربوط به پيامبري نيست. در نتيجه، تمامي مسئولان امر و دست اندركاران سياسي و اداري در نظام اسلامي شرعا موظفند تا در تمامي شئون سياسي ـ اداري، در كنار مردم باشند و آنان را كاملاً در جريان بگذارند و همواره رأي اعتماد مردم را پشتوانه اقدامات خود قرار دهند».۱
شيوه مشورت با مردم در امور سياسي و اجتماعي مي تواند متناسب با شرايط فرهنگي، اقتصادي و سياسي كشور متفاوت باشد. انتخابات يكي از شيوه هاي مرسوم در دنياي كنوني براي انتخاب و گزينش فرمان روايان است. بنابراين، انتخابات را مي توان گونه اي از مشورت با مردم و كسب نظر از آنان به شمار آورد و شورا را يكي از مباني فقهي آن دانست.
۲٫ بيعت: انديشمندان مسلمان درباره ماهيت حقوقي بيعت، آرا و ديدگاه هاي گوناگون ابراز كرده اند. اين امر بيشتر ناشي از ديدگاه هاي كلي آنان در مورد اهميت مشاركت مردم در نظام سياسي است. گروهي كه مشروعيت حكومت اسلامي را در دوران غيبت ناشي از اراده مردم در چارچوب شرعي مي دانند، معتقدند كه بيعت، نقش مشروعيت دهي دارد و انتخابات، نوعي بيعت است كه با گذشت زمان پيچيده شده است، ولي در اساس و ماهيت، تفاوت بنيادي با آن ندارد. برخي كه نقش مردم را تنها در كارآمدي نظام مي دانند، در مورد حقيقت بيعت نيز قائل به اعلان اطاعت و رضايت اند و انتخابات را پديده اي متفاوت با آن مي دانند. گروه ديگر كه به نقش اثباتي و فضيلت بخشيدن نقش مردم باور دارند نيز تفاوت جدّي ميان آنان نمي بينند. بنابراين، متفكران ديني هر چند كه همانند ماهيت انتخابات، در مورد ماهيت بيعت نيز دچار تفاوت آرا هستند، همگي بر نقش مشاركت مردم در نظام اسلامي تأكيد دارند. انتخابات نيز جدا از ماهيت حقوقي آن، ابزار مشاركت قانوني است. بنابراين، دامنه مفهوم بيعت شامل آن نيز مي شود و براساس اين اصل، مورد تأييد آموزه هاي ديني است.
۳٫ آزادي سياسي: مفهوم آزادي در آموزه هاي ديني، جايگاه ويژه و ممتازي دارد. ماهيت اصلي پيام و رسالت اديان الهي، مبارزه با طاغوت و آزادي انسان از زنجيرهاي دروني و بيروني است.
به عقيده آيت الله مصباح: «از ديدگاه اسلامي، اصل بر اين است كه آدميان در زندگي خود آزاد باشند و هرچه مي كنند بر پايه گزينش هاي آزادانه خودشان باشد… استكمال انساني هم جز با افعال اختياري و خودخواسته صورت پذيرد… اگر تصميمات قانوني چنان باشد كه عملاً جز يك راه در پيش پاي انسان نماند و شخص جز گام زدن در مسير واحد ـ ولو مسير كاملاً صحيح ـ چاره اي نداشته باشد، حركت تحميلي و جبري و بنابراين، غير استكمالي خواهد بود».۲
مشاركت آزادانه مردم در انتخاب شدن و انتخاب كردن، از نمودهاي برجسته آزادي مردم در سياست و حكومت است و گروه وسيعي از آزادي ها را دربر مي گيرد، انتخابات، يكي از ابزارها و وسايل مشاركت قانوني مردم و تأثير عملي در سياست و حكومت است. بنابراين، آزادي سياسي از مفاهيم ديني ديگري است كه مي تواند مبناي فقهي انتخابات باشد.
۴٫ برابري: ماهيت اساسي آموزه هاي ديني، گسترش عدالت و برابري و مبارزه با اشكال گوناگون تبعيض است. اهميت اين اصل، به اندازه اي است كه خداوند، رسالت اصلي پيامبر صلي الله عليه و آله را گسترش عدل و قسط مي داند و مي فرمايد: «لِيَقُومَ النّاسَ بِالْقِسْطِ؛ تا مردم به انصاف برخيزند». (حديد: ۲۵)
و در آيه ديگر، با صراحت تمام، برابري افراد بشر را از هر قوم و نژاد و جنس… اعلام مي فرمايد:
إِنّا خَلَقْناكُمْ مِنْ ذَكَرٍ وَ أُنْثي وَ جَعَلْناكُمْ شُعُوبًا وَ قَبائِلَ لِتَعارَفُوا إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللّهِ أَتْقاكُمْ. (حجرات: ۱۳)
من (خداوند) شما را مرد و زن خلق كردم و شعبه و قبيله را وسيله اشنايي شما قرار دادم و گرامي ترين شما نزد خداوند متقين شما هستند.
علي عليه السلام مي فرمايد:
«اَلنّاسُ إمّا اَخُ لَكَ فِي الدِّينِ اَوْ شَبِيهُ لَكَ فِي الْخَلْقِ؛۳ مردم يا برادر ديني شما هستند و يا مثل شما انسان هستند».
انتخابات، تجلي عيني اراده و مشاركت مردم و برابري حقوقي اعضاي يك جامعه است. در انتخابات، با حاكميت اصل «هر فرد، يك رأي» بدون هيچ گونه تبعيض، مردم از هر قوم و نژاد و مذهب و با هر مقدار پول، ثروت و… در پاي صندوق هاي رأي حاضر مي شوند و اراده خود را اظهار مي كنند. بنابراين، انتخابات تا حدود زيادي بازتاب برابري حقوقي مردم و مورد تأييد، آموزه هاي ديني است.
۵٫ سيره عقلا: انتخابات شيوه عقلاني مشاركت مردم در سرنوشت سياسي است و عمق و دامنه مردم سالاري در يك كشور پيوندي عميق با كميت و كيفيت برگزاري انتخابات دارد. انتخابات آزاد و رقابتي، گوياي آن است كه جامعه پيام مردم سالاري را درك كرده و به اصول آن پاي بند است، ولي برگزاري نمايشي آن نشانه نشناختن آن و پاي بند نبودن به آن است. همين ويژگي باعث شده است كه انتخابات در جوامع مختلف با فرهنگ هاي متفاوت مقبوليت عمومي بيابد و آن را اصلي عقلاني بدانند و از آن استفاده كنند.
در آموزه هاي ديني نيز شارع مقدس رويه هاي عقلاني را تأييد كرده است. دستورها و اوامر شرع نيز براساس مصالح و مفاسد است و بنابراين، اموري كه سيره عقلاني مصالح شان را تأييد كند، بعيد است كه با مخالفت شارع مقدس روبه رو شوند.
به عقيده يكي از انديشمندان مسلمان: «اگر عقلا براساس مصالح حكم به حسن يك امر نمايند، عدم نهي و زجر شارع را كشف مي كنيم، چندان مخالفي وجود ندارد».۴
بنابراين، انتخابات پديده عقلاني است كه آموزه هاي ديني آن را تأييد مي كنند و يا دست كم تبايني با آن ندارند.
۶٫ شايسته سالاري: حاكميت افراد شايسته و كارآمد، از نمادهاي برجسته سلامت و پاكي نظام سياسي است؛ زيرا بيانگر اين است كه از نفوذ افراد فرصب طلب و سودجو جلوگيري شده است و نظام براساس قانون و ضوابطي كه حاكميت تعيين كرده است، وظايف خود را انجام مي دهد. تأمين سلامت و پاكي جامعه اسلامي و مبارزه با فساد، در اشكال مختلف آن، از اهداف بنيادي آموزه هاي ديني است و در متون ديني تأكيد زيادي بر حاكميت شايستگان بر نظام اسلامي شده است.
قرآن كريم مي فرمايد:
وَ لا تُؤتُوا السُّفَهاءَ أَمْوالَكُمُ الَّتي جَعَلَ اللّهُ لَكُمْ قِيامًا. (نساء: ۵)
اموالتان را كه خداوند مايه قوام تان قرار داده است، به دست سفيهان ندهيد.
پيامبر اكرم صلي الله عليه و آله مي فرمايد:
مَنْ تَقَدَّمَ عَلَي الْمُسلِمينَ وَ هُو يَري أنَّ فِيهِم مَنْ هُوَ اَفضَلُ مِنْه، فَقَدْ خَانَ اللَّهَ و رَسُولَه وَ الْمُسلِمينَ.۵
كسي كه ـ در هر كاري ـ خود را بر ديگران مقدم دارد؛ در حالي كه مي داند شايسته تر از او در ميان آنان است. هر آينه به خداوند و پيامبر و مسلمانان خيانت كرده است.
انتخابات، يكي از شيوه هاي تحقق شايسته سالاري است؛ زيرا افراد با شركت در يك رقابت آزاد، توانايي هاي خود را به نمايش مي گذارند و مردم با شناخت نسبي از توانمندي هاي افراد، كارآمدترين آنان را برمي گزينند. تبليغات انتخاباتي ممكن است با بزرگ نمايي و يا كوچك نمايي مانع از شناخت واقعي مردم شود، ولي اين امر، مطلق نيست و مديران كارآمد نيز بدون پشتوانه تبليغاتي نيستند. بنابراين، انتخابات روزنه اي است به سوي شايسته سالاري و ارزش هاي ديني آن را تأييد و بر آن تأكيد مي كنند

دیدگاه خود را به ما بگویید.