خبرنگار: آقای دکتر، این روزها نام «ال‌نینو» زیاد شنیده می‌شود،لطفاً خیلی ساده بفرمایید ال‌نینو چیست و چه ارتباطی با ایران و استان ما دارد؟
کارشناس: ال‌نینو یک پدیده اقلیمی است که در آن آب سطح اقیانوس آرام در نزدیکی خط استوا به‌طور غیرعادی گرم می‌شود. همین گرم شدن، از طریق دورپیوند، مسیر بادها و بارش‌ها را در سراسر جهان تغییر می‌دهد. برای ایران و به‌ویژه غرب و جنوب‌غرب کشور، از جمله کهگیلویه و بویراحمد، احتمال بارش بیشتر از میانگین افزایش می‌یابد. اما یک نکته مهم را باید با تأکید بگویم: ال‌نینو تضمین پربارشی نیست. فقط احتمال‌ها را جابه‌جا می‌کند. حتی ممکن است در یک سال ال‌نینو، استان ما کم‌بارش بماند. پس مدیریت باید هم برای سیل و هم برای خشکسالی آماده باشد.
خبرنگار: چرا کهگیلویه و بویراحمد در برابر این پدیده آسیب‌پذیرتر از بسیاری از استان‌های دیگر است؟
کارشناس: سه ویژگی اقلیمی و جغرافیایی این استان را حساس می‌کند. اول، بارش اوروگرافیک زاگرس؛ وقتی توده هوای مرطوب به ارتفاعات می‌رسد، مجبور به صعود می‌شود و بارش شدید رخ می‌دهد. دوم، زمان تمرکز بسیار کوتاه حوضه‌ها؛ شیب تند و بیش از ۱۱ هزار کیلومتر آبراهه باعث می‌شود آب باران سریع به پایین‌دست برسد و فرصت نفوذ در زمین کم باشد. سوم، ظرفیت تنظیم محدود؛ سالانه بیش از ۱۰ میلیارد مترمکعب رواناب از استان خارج می‌شود، اما سازه‌های ذخیره‌سازی بزرگ ما بسیار محدودند. یعنی استان آب زیادی می‌گیرد، اما آب زیادی هم از دست می‌دهد.
خبرنگار: اگر بخواهیم تأثیر ال‌نینو را بر کل استان ببینیم، نه فقط حوزه آبخیز، چه بخش‌هایی بیشترین آسیب را می‌بینند؟
کارشناس: تقریباً همه بخش‌ها. کشاورزی و دامداری، منابع آب و محیط زیست، زیرساخت‌های حمل‌ونقل و انرژی، بهداشت و درمان، گردشگری، صنعت و اقتصاد، مدیریت بحران و حوزه شهری. ال‌نینو یک پدیده چندبخشی است و نمی‌توان آن را فقط در یک حوزه خلاصه کرد. اجازه بدهید به ترتیب به همه این بخش‌ها بپردازم.
کشاورزی، دامداری و امنیت غذایی
خبرنگار: از کشاورزی و دامداری شروع کنیم. چه چالش‌هایی وجود دارد؟
کارشناس: چالش اصلی، سیل ناگهانی است. متأسفانه بسیاری از تأسیسات کشاورزی، دامداری، مرغداری و پروژه‌های پرورش ماهی در بستر رودخانه‌ها و آبراهه‌های فصلی ساخته شده‌اند. از دید اقلیم‌شناسی، این چیدمان فضایی در سال‌های ال‌نینو ریسک خسارت را چند برابر می‌کند. علاوه بر آن، نوسانات دمایی و رطوبت می‌تواند بر محصولات باغی و زراعی اثر بگذارد و امنیت غذایی را تهدید کند.
خبرنگار: چه راهکاری برای این بخش پیشنهاد می‌کنید؟
کارشناس: آمادگی حداکثری قبل از بارش. بازدید میدانی از سدها، بندهای خاکی و آبراه‌ها، لایروبی مسیرها، و جابه‌جایی یا مقاوم‌سازی تأسیسات واقع در مناطق پرخطر. دامپزشکی استان هم باید توصیه‌های بهداشتی را به بهره‌برداران دام، طیور، آبزیان و زنبورعسل ارائه کند. در بلندمدت، باید کشاورزی از بستر رودخانه‌ها و مسیل‌ها خارج شود. این کار نیازمند آمایش سرزمین و نظارت جدی است.
منابع آب و محیط زیست
خبرنگار: منابع آب و محیط زیست چه وضعیتی خواهد داشت؟
کارشناس: از یک سو، ال‌نینو می‌تواند فرصت باشد؛ اگر بارش مهار شود، سفره‌های زیرزمینی تغذیه می‌شوند و تالاب‌ها وضعیت بهتری پیدا می‌کنند. از سوی دیگر، تهدید جدی است؛ زیرا سیلاب می‌تواند آلاینده‌های صنعتی، کشاورزی و زیست‌محیطی را وارد تالاب‌ها و منابع آب کند. از دید اقلیم‌شناسی، مدیریت فعال منابع آب و هدایت اصولی جریان‌ها به سمت تالاب‌ها از اولویت‌های فوری است. همچنین، استفاده بهینه از نزولات آسمانی برای تغذیه سفره‌های زیرزمینی باید در دستور کار باشد.
زیرساخت‌ها: حمل‌ونقل، انرژی و ارتباطات
خبرنگار: زیرساخت‌ها چطور؟ حمل‌ونقل، انرژی و ارتباطات؟
کارشناس: سیل ناگهانی می‌تواند به پل‌ها، جاده‌های اصلی و روستایی، و خطوط انتقال برق آسیب بزند. ریزش درختان و رانش زمین هم در دامنه‌ها محتمل است. راهکارها مشخص است: بررسی وضعیت پل‌ها و جاده‌ها، خاکبرداری و تعمیرات ضروری، هرس شاخ‌وبرگ درختان در مسیر خطوط انتقال برق، و استقرار ماشین‌آلات سبک و سنگین در محورهای مواصلاتی و گردنه‌های برف‌گیر. این کارها باید قبل از پنجره پرخطر انجام شود، نه بعد از حادثه. از دید اقلیم‌شناسی، پیشگیری همیشه کم‌هزینه‌تر از جبران خسارت است.
بهداشت و درمان
خبرنگار: بهداشت و درمان چه چالش‌هایی دارد؟
کارشناس: پس از سیلاب، خطر شیوع بیماری‌های ناشی از آب و غذا افزایش می‌یابد. نیاز به آمادگی برای پاسخ به حوادث و تروماهای ناشی از بحران هم جدی است. آمادگی کامل اورژانس و دانشگاه علوم پزشکی، پیش‌بینی محل‌های اسکان اضطراری در مساجد و سالن‌های ورزشی، و ذخیره اقلام و تجهیزات مورد نیاز از جمله تدابیر ضروری است. از دید اقلیم‌شناسی، سلامت عمومی یکی از ابعاد مهم سازگاری با تغییر اقلیم است.
گردشگری و صنعت
خبرنگار: گردشگری و صنعت هم تحت تأثیر قرار می‌گیرند؟
کارشناس: بله. خطرات جانی برای گردشگران در مناطق طبیعی و کوهستانی، و آسیب به زیرساخت‌های گردشگری از پیامدهای محتمل است. اطلاع‌رسانی به فعالان گردشگری درباره مخاطرات ال‌نینو ضروری است. توسعه راهنما و دستورالعمل گردشگری پایدار در محدوده زاگرس مرکزی می‌تواند به مدیریت ریسک کمک کند. صنعت هم از قطع برق، اختلال در حمل‌ونقل و آسیب به تأسیسات آسیب می‌بیند.
مدیریت بحران و اقتصاد
خبرنگار: مدیریت بحران و اقتصاد استان چه تدابیری نیاز دارد؟
کارشناس: تشکیل اتاق‌های عملیاتی در شهرستان‌ها، شناسایی دقیق نقاط سیل‌خیز به‌ویژه در یاسوج، و تشکیل بانک جامع اطلاعاتی از نقاط بحرانی ۱۰ سال گذشته. رسانه‌ها هم موظف به اطلاع‌رسانی همگانی درباره مخاطرات هستند. از نظر اقتصادی، خسارات گسترده به کشاورزی، زیرساخت و صنعت می‌تواند بودجه استان را تحت فشار قرار دهد. بنابراین پیشگیری، بسیار کم‌هزینه‌تر از جبران خسارت است.
حوزه شهری
خبرنگار: تا اینجا درباره کشاورزی و منابع آب صحبت کردیم. اما بخش مهمی از جمعیت استان در شهرها زندگی می‌کنند. ال‌نینو در حوزه شهری چه چالش‌هایی ایجاد می‌کند؟
کارشناس: حوزه شهری یکی از آسیب‌پذیرترین بخش‌هاست. مشکل اینجاست که بسیاری از شهرهای استان—به‌ویژه یاسوج که در یک دره کوهستانی قرار گرفته—با زیرساخت‌های فعلی برای بارش‌های حدی طراحی نشده‌اند. شهرهای ما بر اساس بارش‌های معمول ساخته شده‌اند، نه بارش‌های شدید و کوتاه‌مدتی که ال‌نینو می‌تواند بیاورد. این یک واقعیت اقلیمی است که باید بپذیریم.
خبرنگار: مشخصاً چه چالش‌هایی در شهرها وجود دارد؟
کارشناس: چند چالش اصلی داریم. اول، آبگرفتگی معابر و خیابان‌ها. وقتی بارش شدید در مدت کوتاه می‌بارد، شبکه دفع آب سطحی شهرها—که اغلب قدیمی و کم‌ظرفیت است—نمی‌تواند حجم آب را مدیریت کند. نتیجه، آبگرفتگی در نقاط پست و گره‌های ترافیکی است. در شهرهای دره‌ای مثل یاسوج، این مشکل به‌دلیل شیب تند و تجمع آب در پایین‌دست، حادتر می‌شود.
چالش دوم، گرفتگی آبراهه‌ها و کانال‌های دفع آب است. متأسفانه در بسیاری از شهرها، آبراهه‌های طبیعی و کانال‌های مصنوعی به‌مرور زمان با نخاله، زباله و رسوب پر می‌شوند. این یعنی حتی اگر زیرساخت وجود داشته باشد، کارایی خود را از دست می‌دهد. از دید اقلیم‌شناسی، این یک عامل تشدیدکننده است که ریشه در رفتار انسانی دارد، نه در اقلیم.
چالش سوم، فرسودگی و ضعف طراحی شبکه دفع آب سطحی است. بسیاری از جداول و کانال‌های شهری برای بارش‌های معمول طراحی شده‌اند، نه برای بارش‌های حدی ال‌نینو. وقتی شدت بارش از ظرفیت طراحی فراتر برود، آب از جداول سرریز می‌کند و به معابر می‌ریزد.
چالش چهارم، تغییر کاربری اراضی و افزایش سطوح نفوذناپذیر است. با گسترش شهرها، زمین‌های طبیعی که قبلاً آب را جذب می‌کردند، جای خود را به آسفالت و ساختمان داده‌اند. این یعنی رواناب سطحی بیشتر می‌شود و فشار بر شبکه دفع آب افزایش می‌یابد.
چالش پنجم، قرارگیری برخی محلات در مناطق پست و مستعد آبگرفتگی است. در شهرهای کوهستانی، محلاتی که در پایین‌دست دره‌ها یا نزدیک آبراهه‌های فصلی ساخته شده‌اند، بیشتر در معرض خطر هستند. این یک واقعیت جغرافیایی است که باید در برنامه‌ریزی شهری لحاظ شود.
خبرنگار: خب، چه راهکارهایی از دید اقلیم‌شناسی برای این چالش‌ها وجود دارد؟
دکتر بسطامی: چند دسته راهکار داریم. دسته اول، اقدامات پیشگیرانه فوری: لایروبی و پاکسازی کانال‌ها و آبراهه‌های شهری پیش از شروع فصل بارش‌های سنگین. این کار باید هر سال و قبل از پنجره پرخطر—یعنی پیش از مهر و آبانانجام شود.
دسته دوم، تقویت زیرساخت‌های دفع آب سطحی: بازطراحی و افزایش ظرفیت جداول و کانال‌ها بر اساس بارش‌های حدی محتمل. این کار نیازمند مطالعات هیدرولوژیکی دقیق و مدل‌سازی رواناب شهری است. همچنین، جداسازی آب سطحی از فاضلاب شهری یک ضرورت است.
دسته سوم، افزایش سطوح نفوذپذیر در شهرها: توسعه فضای سبز، استفاده از آسفالت‌های نفوذپذیر، و ایجاد حوضچه‌های ذخیره و نفوذ آب در پارک‌ها و فضاهای عمومی. این اقدامات هم رواناب سطحی را کاهش می‌دهد و هم به تغذیه سفره‌های زیرزمینی شهری کمک می‌کند.
دسته چهارم، آماده‌سازی تجهیزات و نیروی انسانی: شهرداری‌ها باید ماشین‌آلات سنگین، پمپ‌های تخلیه آب و نیروهای آموزش‌دیده برای شرایط بحرانی در اختیار داشته باشند. استقرار این تجهیزات در نقاط پرخطر شهر و آماده‌باش شبانه‌روزی در ایام اوج خطر ضروری است.
دسته پنجم، تقویت سامانه هشدار زودهنگام شهری: نصب ایستگاه‌های باران‌سنجی در نقاط مختلف شهر، پایش لحظه‌ای سطح آب در آبراهه‌ها، و اطلاع‌رسانی سریع به شهروندان از طریق پیامک و رسانه‌های محلی. در شهرهای کوهستانی، پیش‌بینی بسیار کوتاه‌مدت یا Nowcasting تنها ابزار مؤثر برای نجات جان انسان‌هاست.
دسته ششم، آموزش و مشارکت شهروندان: مردم باید بدانند که در صورت هشدار سیل چه کنند، کجا پناه بگیرند و از کدام مسیرها اجتناب کنند. همچنین، عدم رهاسازی نخاله و زباله در آبراهه‌ها یک مسئولیت شهروندی است. بدون مشارکت مردم، حتی بهترین زیرساخت هم کارایی لازم را نخواهد داشت.
دسته هفتم، برنامه‌ریزی شهری مبتنی بر خطر: ممنوعیت ساخت‌وساز در حریم رودخانه‌ها، آبراهه‌های فصلی و مناطق پست مستعد آبگرفتگی. هدایت توسعه شهری به سمت مناطق امن‌تر و استفاده از مطالعات پهنه‌بندی خطر سیل در تصویب طرح‌های عمرانی.
جمع‌بندی و توصیه‌های نهایی
خبرنگار: به عنوان کارشناس اقلیم‌شناسی، مهم‌ترین راهکارها را در چه می‌بینید؟
کارشناس: چند اصل کلیدی. اول، آمادگی دوگانه؛ هم برای سیل و هم برای خشکسالی. دوم، تبدیل بارش به ذخیره، نه رواناب؛ پخش سیلاب، آبخوان‌داری و تغذیه مصنوعی تجربه موفق باشت و گچساران را داریم. سوم، تقویت سامانه هشدار زودهنگام و پیش‌بینی بسیار کوتاه‌مدت (Nowcasting)؛ در حوضه‌های کوهستانی تنها ابزار مؤثر نجات جان انسان‌هاست. چهارم، آمایش سرزمین؛ ممنوعیت ساخت‌وساز در بستر رودخانه‌ها و آبراهه‌های فصلی. پنجم، مشارکت جامعه محلی؛ مردم باید بدانند در صورت هشدار سیل چه کنند.
خبرنگار: و سخن آخر؟
کارشناس: ال‌نینو برای کهگیلویه و بویراحمد یک فرصت مشروط است. اگر بارش مهار شود، می‌تواند سفره‌های زیرزمینی را تغذیه کند و تالاب‌ها را نجات دهد. اگر مهار نشود، به سیل مخرب تبدیل می‌شود. مدیریت موفق، مدیریتی است که هم برای سیل آماده باشد، هم برای خشکسالی، و هم برای احتمال کم‌بارشی در دل سال ال‌نینو. شهرها باید از حالت «واکنش پس از حادثه» به «پیشگیری پیش از حادثه» منتقل شوند. لایروبی کانال‌ها، پاکسازی جداول، افزایش سطوح نفوذپذیر، تقویت سامانه هشدار، آموزش شهروندان و برنامه‌ریزی شهری مبتنی بر خطر—همه اینها باید الان انجام شود، نه وقتی که سیل آمد. فرصت محدود است و پنجره پرخطر در مهر و آبان نزدیک است.
اقلیم احتمالی است، مدیریت باید قطعی و پیشگیرانه باشد. این یک اصل علمی است که باید در همه سطوح—از مدیر شهری تا شهروند عادی—نهادینه شود.
سپاس از دکتر بسطامی
از توجه شما سپاسگزاریم.