روز مدیریت بحران و بلایای طبیعی: پیشگیری پیش از بحران، با نگاه ویژه به النینوی امسال
هر سال ۲۰ مهرماه به عنوان «روز مدیریت بحران و بلایای طبیعی» فرصتی است تا بار دیگر به اهمیت آمادگی در برابر حوادث و بلایای طبیعی توجه کنیم. اما امسال این روز، رنگ و بوی دیگری دارد؛ زیرا پدیده النینو با احتمال بالای اثرگذاری بر ایران، شرایط اقلیمی کشور را وارد فازی جدید کرده است. این روز با هفته ایمنی و کاهش خطر بلایا همراه است و هدف اصلی آن، ترویج فرهنگ پیشگیری در میان آحاد جامعه است.
مدیریت بحران از جنس پیشگیری است، نه واکنش. تجربه نشان داده است که آموزش همگانی و آماده‌سازی مردم، خود سرمایه‌ای اجتماعی است که می‌تواند خسارات ناشی از بحران‌ها را به شکل چشمگیری کاهش دهد. مدیریت بحران تنها وظیفه دولت نیست؛ بلکه از خانواده تا مدرسه، از محله تا محیط کار، همه در این زنجیره نقش دارند. النینوی امسال نیز دقیقاً همین را می‌آزماید: آیا پیش از بحران آماده‌ایم؟
مقاوم‌سازی ساختمان‌ها و رعایت استانداردها یکی از ارکان اساسی کاهش تلفات است. کشور ما بر روی کمربند زلزله قرار دارد و تاریخ پرفراز و نشیبی را در این زمینه تجربه کرده است. پیوند بیمه، آیین‌نامه‌های مقاوم‌سازی و مدیریت بحران، یعنی ساختن چند لایه سپر محافظ برای جان و مال مردم، پیش از آنکه فاجعه‌ای رخ دهد. در سالی که النینو threatens با بارش‌های سنگین و سیل‌آسا، این سپر باید نه فقط در برابر زلزله، بلکه در برابر سیل نیز مقاوم باشد.
النینو و پیام هشدار آن برای ایران. پیش‌بینی‌های فصلی نشان می‌دهد که النینو امسال می‌تواند بارش‌های زودهنگام، شدید و رگباری را به همراه داشته باشد. این یعنی پنجره آمادگی کوتاه‌تر، ریسک سیلاب بالاتر و ضرورت مدیریت پیشگیرانه بیشتر از همیشه. استان‌های زاگرس‌نشین، به‌ویژه کهگیلویه و بویراحمد، به دلیل شیب تند، آبراهه‌های متعدد و ظرفیت محدود تنظیم آب، در کانون این هشدار قرار دارند. بارش‌های رگباری از همین مهرماه آغاز شده‌اند و رودخانه‌هایی مانند شاهبهرام و خرسان در شرایط سیلابی، دبی‌هایی چند برابر حالت عادی را تجربه کرده‌اند.
آمادگی عملیاتی در استان‌های آسیب‌پذیر. در کهگیلویه و بویراحمد، سد کوثر با ذخیره ۴۱۷ میلیون مترمکعب ۷۶ درصد پر است و فرصت مهار سیلاب محدودتر از همیشه. ۳۱۰ مزرعه پرورش ماهی که بخشی از آن‌ها در حریم آبراهه‌ها ساخته شده‌اند، در معرض خطر جدی‌اند. جامعه عشایری، کشاورزان برنجکار و ساکنان نقاط مستعد آبگرفتگی شهری، همگی نیازمند هشدار زودهنگام و اقدام پیشگیرانه‌اند. هدف اصلی، استفاده از ظرفیت تمامی دستگاه‌ها برای کاهش خسارت‌های احتمالی و اتخاذ اقدامات پیشگیرانه پیش از وقوع حوادث است.
قدردانی از تلاشگران این عرصه نیز بخشی از این روز است. کارکنان مدیریت بحران، امدادگران، تیم‌های پزشکی و همه کسانی که در لحظات سخت به یاری مردم می‌شتابند، شایسته سپاس‌اند. آمادگی و ازخودگذشتگی آنان باعث می‌شود جامعه در برابر بحران‌ها مقاوم‌تر عمل کند. امسال، این قدردانی با مسئولیت سنگین‌تری همراه است؛ زیرا النینو، آزمونی جدی برای آمادگی همه ماست.
مدیریت بحران یک اقدام مقطعی نیست؛ بلکه تمرینی مستمر و همیشگی است. بارندگی‌ها در صورت مدیریت صحیح می‌تواند یک فرصت و موهبت الهی باشد. بیایید هر یک از ما حلقه‌ای از این زنجیره باشیم و با آمادگی و آگاهی، جامعه‌ای تاب‌آورتر بسازیم — جامعه‌ای که در برابر النینوی امسال، نه غافلگیر شود، بلکه آماده باشد.
حسین بسطامی کارشناس اقلیم شناسی